Тәуелсіз Қазақстанның асыл тұқымды мал шаруашылығы туралы заңнамасының қалыптасуы мен дамуы



Product

Асыл тұқымды мал шаруашылығы саласындағы қызметті заңнамалық реттеу 1998 жылғы 9 шілдедегі Қазақстан Республикасының «Асыл тұқымды мал шаруашылығы туралы» Заңын (бұдан әрі – Заң) қабылдаудан басталды. 

Заң асыл тұқымды мал шаруашылығы саласындағы қызметті жүзеге асырудың құқықтық, ұйымдастырушылық және экономикалық негіздерін айқындайды, асыл тұқымды малдың тектік қорын сақтауға және көбейтуге, сондай-ақ олардың өсімін молайтуға және өнімділік қасиеттерін жақсартуға бағытталған, асыл тұқымды мал шаруашылығы саласында жұмыс істейтін мемлекеттік органдардың, жеке және заңды тұлғалардың қызметін реттейді.

Асыл тұқымды мал шаруашылығын мемлекеттік қолдаудың негізгі нысаны:

1) асыл тұқымды малдың, оның ішінде тектік қоры шектеулі тұқымдардың тектік қорын сақтау, дамыту және қалпына келтіру;

2) отандық ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілер үшін асыл тұқымдық өнімге (материалға) қол жетімділікті қамтамасыз ету;

3) отандық ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілердің селекциялық және асыл тұқымдық жұмыс жүргізуі.

1998 жылы қабылданған заң аграрлық секторда қалыптасқан нарықтық қатынастардың шындығын толық ескермеді және осы себептерге байланысты асыл тұқымды мал шаруашылығында қалыптасқан жағымсыз жағдайды түбегейлі өзгерте алмады - бұл асыл тұқымды мал санының да, мал мен құстың өнімділігінің де төмендеуі, жалпы алғанда асыл тұқымды іс жүргізудің үйлесімді жүйесінің жоғалуы.

Жағдайды тұрақтандыру, малдың гендік қорын сақтау мен дамытудың нақты алғышарттарын жасау, асыл тұқымды мал шаруашылығы субъектілері функцияларының аражігін нақты ажырату мақсатында мал шаруашылығындағы асыл тұқымдық істің заңнамалық базасын реформалау қажет болды. Сондықтан ҚР Парламентінің депутаттары 2001 жылдың басында 2001 жылдың 14 желтоқсанында қабылданған «Асыл тұқымды мал шаруашылығы туралы» Қазақстан Республикасының Заңына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасын ұсынды.

Заңның жаңа редакциясында асыл тұқымды мал шаруашылығын мемлекеттік қолдау асыл тұқымды мал шаруашылығын дамыту бағдарламалары негізінде мемлекеттік бюджет қаражаты есебінен жүзеге асырылды.

Бұдан басқа, 2001 жылы осы салада жинақталған халықаралық тәжірибе мен қазіргі заманғы жетістіктерді ескере отырып, асыл тұқымды мал шаруашылығы субъектілері туралы жаңа құқықтық ұғымдар, яғни асыл тұқымдық зауыт, асыл тұқымдық шаруашылық, асыл тұқымдық және дистрибьютерлік орталықтар, сондай-ақ табынның өсімін молайту жөнінде және жануарлардың асыл тұқымдық құндылығын айқындау жөнінде қызметтер көрсету жөніндегі жеке және заңды тұлғалар туралы ұғымдар мен функциялар енгізілді.

Жануарлардың асыл тұқымдық құндылығын объективті бағалауды қамтамасыз ету мақсатында халықаралық практикаға сәйкес малды бағалауды Стандарттау, метрология және сертификаттау жөніндегі уәкілетті мемлекеттік органда аттестаттаудан өткен жеке және заңды тұлғалар жүзеге асырды.

2012 жылғы 12 қаңтарда заңнаманы жетілдіруге бағытталған «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне асыл тұқымды мал шаруашылығы мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының Заңы қабылданды.

Заңмен «ауыл шаруашылығы жануарлары» ұғымына балықтарды, араларды және ауыл шаруашылығы өндірісінде пайдаланылатын жануарлар түрлерін енгізе отырып, ауыл шаруашылығы өндірісінде пайдаланылатын, оның ішінде асыл тұқымды өнім алу мақсатында ауыл шаруашылығы өндірісінде пайдаланылатын жануарлардың тізімі кеңейтілді, бұл, мысалы, емдік панттармен қатар асыл тұқымды өнімді өткізу үшін төл алатын маралдар мен теңбіл бұғыларды асыл тұқымды жануарларға жатқызуға мүмкіндік берді және тиісінше, құқық қолдану практикасында асыл тұқымды өнім өндіретін мал шаруашылығы салаларының саны артты.

Сонымен қатар, заңға енгізілген негізгі тұжырымдамалық түзетулер республикада асыл тұқымды мал шаруашылығын одан әрі қайта реттеуге, асыл тұқымды мал шаруашылығы субъектілерінің қызметін жүзеге асыру тәсілдерін өзгертуге бағытталған. Мәселен, мал шаруашылығы дамыған елдердің тәжірибесіне сәйкес, 2012 жылы мал шаруашылығы саласында ірі қара мал тұқымдары бойынша республикалық палаталар құрылды. Мемлекет тарапынан оларға осы салада бірқатар, нақтырақ айтқанда асыл тұқымды мал басын есепке алу, асыл тұқымдық куәліктерді беру (күшін жою), асыл тұқымды малдың асыл тұқымдық құндылығын айқындау, асыл тұқымдық куәлікті тану және т.б. өкілеттіктерін берді.

Бұдан әрі, 2015 жылғы 27 қарашадағы Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне органикалық өнім өндіру және агроөнеркәсіптік кешенді дамыту мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңына сәйкес, ірі қара мал шаруашылығы саласында республикалық палаталар құру жөніндегі оң тәжірибе негізінде, сондай-ақ асыл тұқымдық қызметте қайта реттеу практикасын жалғастыру мақсатында мал шаруашылығының барлық салаларында республикалық палаталар құрылды. Сонымен бірге, сол жылы асыл тұқым стандартын бекіту функциясы уәкілетті органның құзыретінен алынып тасталды, бұл функция құрылған палаталарға берілді. Жергілікті атқарушы органдардың құзыретінен бағалау бойынша деректерді қорыту функциясы алынып тасталды, сондай-ақ мұндай деректердің мониторингі республикалық палаталарға берілді.

2019 жылы Қазақстан Республикасы Үкіметінің заң жобалау жұмыстарының 2019 жылға арналған жоспарының 23-3 – тармағын орындау үшін «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне асыл тұқымды мал шаруашылығы мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Заңының жобасы (бұдан әрі - заң жобасы) әзірленді.

Заң жобасында «Әкімшілік құқық бұзушылық туралы» Кодекске және Қазақстан Республикасының «Асыл тұқымды мал шаруашылығы туралы», «Селекциялық жетістіктерді қорғау туралы» және «Рұқсаттар және хабарламалар туралы» Заңдарына өзгерістер мен толықтырулар енгізу көзделген.

Заң жобасының негізгі тұжырымдамалық түзетулері республикада асыл тұқымдық істі одан әрі қайта реттеуге, асыл тұқымды мал шаруашылығы субъектілерінің қызметін жүзеге асыру тәсілдерін өзгертуге бағытталған.

Осылайша, заң жобасында бонитерлер, ұрықтандырушы техниктер және эмбриондарды телу (ауыстырып салу) жөніндегі сияқты мамандарға  асыл тұқымды мал шаруашылығы саласындағы субъектілердің қызметін жеңілдетуге мүмкіндік беретін өзгерістер енгізу ұсынылады. Қазіргі уақытта асыл тұқымды мал шаруашылығы саласындағы қызмет басталғанға дейін аталған субъектілер бұл туралы «Рұқсаттар және хабарламалар туралы» Қазақстан Республикасының Заңында белгіленген тәртіппен уәкілетті органды хабардар етуге міндетті. Бұл ретте, Заң жобасында бонитерлерге, ұрықтандырушы техниктерге және эмбриондарды телу (ауыстырып салу) жөніндегі мамандарға ұсынылатын хабарламаларды алып тастау көзделеді. Сондай-ақ, ұсынылған өзгерістерге сәйкес уәкілетті органға қызметтің басталғаны туралы бонитер ретінде хабарлаған жеке тұлғаның тек тиісті мамандық бойынша білімі туралы дипломы және білімі туралы құжаты болуы және ауыл шаруашылығы жануарларын бағалау, қолдан ұрықтандыру курстарынан өтуі шарт.

Мал шаруашылығындағы тиімділікті арттыру мақсатында республикада өсірілетін мал тұқымдарының генетикалық әлеуетінің деңгейін арттыру және мал басы санының өсу қарқынын жеделдету жөніндегі және мал өнімділігінің деңгейін арттыру жөніндегі селекциялық-асыл тұқымдық жұмысты жетілдіру алда тұр. Бұл үшін ірі қара малдың асыл тұқымдық құндылығын индекстік бағалау қағидаларын, молекулярлық генетикалық сараптама жүргізу қағидаларын, ипподромдарда асыл тұқымды жылқыларды сынақтан өткізу қағидаларын, сондай-ақ асыл тұқымды тұқымдық малдарды ұрпағының сапасы бойынша тексеру және бағалау және (немесе) өз өнімділігі бойынша сынақтан өткізу қағидаларын әзірлеу және бекіту бойынша түзетулер енгізіледі.

Бұдан басқа, 2021 жылы Қазақстан Республикасы Еуразиялық экономикалық одақ шеңберінде Ауыл шаруашылығы жануарларымен селекциялық-асыл тұқымдық жұмыс жүргізуді біріздендіруге бағытталған шаралар туралы келісімді ратификациялады. Осыған байланысты, заң жобасында Қазақстан Республикасының заңнамасын көрсетілген Келісімге сәйкес келтіру, асыл тұқымды мал шаруашылығы саласын құқықтық реттеудегі қайшылықтар мен коллизияларды жою, сондай-ақ тиімсіз іске асырылатын нормаларды жою бойынша түзетулер көзделеді.

Сонымен қатар, мал шаруашылығы мен жемшөп өндірісі саласы Қазіргі кезеңде бірқатар жетістіктерге қол жеткізгенін, құрылған жоғары өнімді тұқымдар, ауыл шаруашылығы жануарларының тұқым ішіндегі және зауыттық типтері, ресурс үнемдейтін технологиялар осының дәлелі болып табылатынын атап өту қажет.

Мал шаруашылығы саласында мал өнімділігін арттыру бойынша жұмыс жалғастырылуда, жоғары өнімді тұқымдарды пайдалану кеңейтілуде, малдарды азықтандыру және ұстау жүйелері, өнімді өндіруді ұйымдастыру нысандары мен технологиясы жетілдірілуде.

Асылдандыру жұмысының тиімділігі популяциялық генетика жетістіктерін практикаға кеңінен енгізуге, іріктеу және іріктеу әдістерін жетілдіруге, өндірісте отандық ауыл шаруашылығы жануарларының өнімділігі мен асыл тұқымдық сапасының генетикалық әлеуетін анықтауға және іске асыруға, қолда бар тұқымдарды, жоғары өнімді типтер мен желілерді одан әрі жетілдіруге және жаңа тұқымдарды шығаруға байланысты. Сонымен қатар, асыл тұқымды жұмыстар кешеніне жануарларды тамақтандырудың, ұстаудың және өсірудің ғылыми негізделген нормалары кіруі керек.

 

Осы мақсаттарға қол жеткізу үшін Республикада табиғи ресурстарды ғылыми сүйемелдеудің де, ұтымды пайдаланудың да үлкен әлеуеті бар.

Жаһандық жылыну аясында Азық-түлік тапшылығы байқалады, жемшөп дақылдарының құрғақшылыққа төзімді сорттарына сұраныс артып келеді. Осыған байланысты қуаңшылыққа төзімді еркекшөп, жоңышқа және эспарцет сорттарының бастапқы тұқым шаруашылығы бойынша жұмыстар жүргізілуде.

Осылайша, асыл тұқымды мал шаруашылығы туралы заңнама елде ауыл шаруашылығы жануарларымен селекциялық-асыл тұқымдық жұмыс жүргізу тәртібін толық көлемде реттейді, асыл тұқымды мал шаруашылығы нарығын дамытуға бағытталған және Еуразиялық экономикалық одақ шеңберінде өзара саудадағы кедергілерді жояды.

Заңда барлық нормалар асыл тұқымды мал шаруашылығы және агроөнеркәсіптік кешен саласында қойылған мақсаттар мен міндеттерге сәйкес келеді.

Өз кезегінде, түзетулерді уақтылы енгізу елімізде де, Еуразиялық экономикалық одақ шеңберінде де селекциялық-асыл тұқымдық жұмыс жүргізуді оңтайландыруға, сондай-ақ мал шаруашылығында селекция мен асыл тұқымдық істің дамуын қамтамасыз етуге, отандық асыл тұқымдық өнімнің бәсекеге қабілеттілігін арттыруға мүмкіндік береді.

Қазақстан мал шаруашылығын тиімді дамыту үшін зор мүмкіндіктерге ие. Жануарлар тұқымдарын, ауыл шаруашылығы алқаптарының үлкен алаңдарын тұқымдық аудандастыруды сақтаудың әртүрлі табиғи-климаттық жағдайларын пайдалануға ұтымды көзқарас ішкі нарықты мал шаруашылығы өнімдерімен молықтыру үшін де, оны экспортқа өткізу үшін де үлкен демеу болуға тиіс.

Осылайша, асыл тұқымды мал шаруашылығы саласындағы заңнаманы дамыту және жаңа технологияларды енгізу мал шаруашылығы салаларының өзекті проблемаларына, ауыл шаруашылығы жануарлары мен құстарының өнімділігін арттыруға, жалпы өнім өндірісінің одан әрі өсуіне, елдің азық-түлік қауіпсіздігін және оның аграрлық секторының бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз етуге оң әсер етеді.

Категория